Invloed burger via het referendum?

Referendumverordening 

In dit stuk wil ik niet de voor of nadelen van het instrument referendum bespreken, maar wel kijken naar het voorgestelde raadplegende  en het huidige raadgevende referendum in Wageningen. Het raadplegende wordt door de gemeenteraad aangevraagd en het raadgevende door de burger.

In het bestuursakkoord 2014-2018 van Wageningen staat dat inwoners van Wageningen reële invloed op beleids- en besluitvorming moeten krijgen. Om dat te bereiken moeten de instrumenten referendum en burgerinitiatief vernieuwd worden. Van de vernieuwing ben ik groot voorstander en daarom zeer benieuwd naar het voorstel van het college van burgemeester en wethouders.

Raadsvoorstel raadplegend referendum

Raadsvoorstel raadplegend referendum

Het voorstel aan de gemeenteraad is het vaststellen van een nieuw in te stellen raadplegend referendum. De huidige verordening voor het raadgevend referendum wordt niet aangepast. Het college van B en W stelt dat het raadgevend referendum nog steeds voldoet (zie afbeelding).

Enkele vragen komen bij mij snel naar boven. Wordt door de instelling van het raadplegend referendum voldaan aan wat in het coalitieakkoord en het bestuursakkoord staat? Krijgen de inwoners daardoor reële invloed op de beleids- en besluitvorming? De andere vraag die ook opkomt, voldoet het raadgevend referendum nog steeds? Kunnen burgers werkelijk reële invloed uitoefenen op de beleids- en besluitvorming door middel van het raadgevend referendum? En waarom zijn ze niet samengevoegd tot één verordening?

Hieronder probeer ik dat nader uit te zoeken en antwoord te vinden op deze vragen.

Raadplegend referendum 

Het raadplegend referendum wordt op initiatief van de gemeenteraad gehouden. De politiek wil graag de mening van de burger weten met betrekking tot een te nemen besluit of onderwerp. De uitslag van het raadplegend referendum is niet-bindend.

Het college van B en W van Wageningen stelt een raadplegend referendum voor met een opkomstdrempel van 20% van de kiesgerechtigden.

In het coalitieakkoord “Anders denken, samen doen” is gesteld dat wanneer er een haalbaar plan is, voor de plaatsing van windturbines in de uiterwaarden bij het havenkanaal, het voorgelegd wordt aan de bevolking. Het zou dan in de vorm gaan van een bindend referendum zonder vastgestelde opkomstdrempels. Het bindend referendum is niet toegestaan volgende de Grondwet, vandaar dat het college komt met een voorstel tot een raadplegend referendum. Bij een duidelijke uitslag kan de gemeenteraad het referendum wel moeilijker negeren, zij hebben immers de bevolking om advies gevraagd. De coalitiepartijen hadden zich uitgesproken aan de uitslag te houden, wat de opkomst ook was. De vraag blijft staan, vanwaar toch de opkomstdrempel in het voorstel bij een vraag tot advies aan de bevolking? Allereerst de stelling dat inwoners met het instellen van een raadplegend referendum reële invloed krijgen op de beleids- en besluitvorming, is dat zo?

Reële invloed burger?

In mijn ogen verkrijgt de burger niet meer invloed. Voor mij is duidelijk dat het referendum het enige instrument is waarbij burgers actie kunnen ondernemen wanneer de representatieve democratie, de gemeenteraad, in de ogen van de burger het laat afweten. Bij een raadplegend referendum is het namelijk niet de burger die het besluit neemt om het referendum aan te vragen, maar de gemeenteraad zelf.

Soms willen politici liever geen referendum organiseren waarbij de burger mogelijk heel anders over een onderwerp nadenkt. En andersom geredeneerd waarom een referendum houden als mogelijk niet is aangetoond dat daarvoor voldoende steun onder de burgers is te vinden.

Opkomstdrempel

Nu de laatste vraag, waarom een opkomstdrempel invoeren als de gemeenteraad de keuze overlaat aan de burger?

Opkomstpercentage raadplegend referendum

Opkomstpercentage raadplegend referendum

Het voorgestelde raadplegend referendum heeft een opkomstdrempel van 20% van de kiesgerechtigden (zie afbeelding). Volgens het raadsvoorstel is er gekozen voor een zeer laagdrempelig referendum met een daarbij horend zeer lage opkomstdrempel. Daarbij worden argumenten gebruikt die dienden bij het landelijke wetsvoorstel voor het raadgevend referendum. De argumenten die tegen en voor worden gebruikt zijn naar mijn mening niet passend, te meer ook dat ze eigenlijk horen bij het voorstel voor een landelijk raadgevend referendum.

Drie argumenten in het voorstel voor een opkomstdrempel

  • het voorkomen van een al te gemakkelijk gebruik van een referendum;
  • een opkomstdrempel maakt een referendum nog niet bindend maar biedt wel direct na het referendum duidelijkheid of de (voorgenomen) besluitvorming op basis van het referendum heroverwogen moet worden of niet. Of de wetgever op een later moment toch materieel gevolgen verbindt aan de uitslag zal, behalve van de hoogte van de opkomst, ook van andere factoren afhangen. Bij bijvoorbeeld een opkomst beneden de drempel, maar met een zeer duidelijke uitslag, is het voorstelbaar dat de wetgever de uitkomst alsnog zwaar zal laten wegen;
  • het advies van de Afdeling bij de Tijdelijke referendumwet die ook van toepassing was op gemeenten, wees juist op het opnemen van een opkomstdrempel i.c. 30 % en op het feit dat daarmee een referendum nog niet bindend was.

Het eerste argument impliceert dus dat bij een raadplegend referendum de gemeenteraad te makkelijk gebruik zou gaan maken van deze mogelijkheid. Cijfers geven een ander beeld en ik denk dat de gemeenteraad net als bij elk ander besluit hier goed over nadenkt. De overheid zou liever geen referendum organiseren waarbij de burger overduidelijk anders er overdenkt. Bij een raadgevend referendum wordt trouwens de gemakkelijkheid tegengegaan met handtekeningen voor aanvraag van een referendum.

De gemeenteraad vraagt bij een raadplegend referendum het advies van de burger, juist een drempel kan dat advies als niet geldig laten bestempelen. Er zijn voorbeelden waar met opzet opgeroepen werd niet te gaan stemmen.

In Nederland komen opkomstdrempels nog veelvuldig voor, al worden die steeds meer verlaagd voor referenda, mede ingegeven door de lagere opkomsten bij verkiezingen. Wereldwijd zijn er voor het merendeel van de referenda geen opkomstdrempels, is dus geen vanzelfsprekendheid. In Zwitserland zijn referenda altijd bindend, er gelden nergens minimale opkomstdrempels. De meerderheid van de opgekomen stemmers beslist.

In Arnhem had het laatste referendum een opkomst van 17,7%, meer dan 21000 mensen. Het merendeel was tegen, 85,4%. In de gemeenteraad van Arnhem zouden stemmen opgaan om de opkomstdrempel te schrappen (gldstemt.nl).

Drie argumenten in het voorstel tegen een opkomstdrempel

  • ook zonder vastgestelde opkomstpercentages kan de opkomst meegewogen worden bij het besluit of wat er uit een referendum is gekomen zwaarwegend is;
  • naast het belang van opkomstpercentages zijn er ook andere factoren zoals de intensiteit van de campagne die gevoerd is en de maatschappelijke belangstelling die meegewogen kunnen worden;
  • het gevaar bestaat dat bij opnemen van een drempel het referendum een dwingend karakter krijgt.

De keuze van een opkomstdrempel is willekeurig, op welke manier tot een bepaalde hoogte is gekomen is onbekend. Daarbij voor gewone verkiezingen gelden nooit opkomstdrempels, zelfs als 10% van de inwoners de gemeenteraad zou kiezen is dat officieel geen probleem. De niet-stemmers worden gezien als voorstemmers van het gemeentelijk beleid. Mocht namelijk de opkomst te gering zijn dan wordt de uitslag ongeldig gemaakt en is er geen advies tot wijziging van het gemeentelijk beleid. Zodoende hebben de niet-stemmers een grote invloed zonder dat ze zich hebben uitgesproken. En daarbij aansluitend maken opkomstdrempels manipulatie of zelfs boycotacties van tegenstanders mogelijk. In aantal steden is voorgekomen dat er werd opgeroepen om niet te gaan stemmen. Als er geen opkomstdrempel is dan dienen de politieke partijen zich te mengen in het debat met goede argumenten voor of tegen het voorstel. Niet dwingend voor de burger maar dwingend voor de politieke partijen die zelf het referendum aanvroeg.

Als we het voorbeeld nemen van de laatste gemeentelijke verkiezingen waren er 29.353 kiesgerechtigen. Zie daarvoor de website van de gemeente Wageningen.  Voor het referendum zouden dan minimaal 5870 mensen moeten gaan stemmen.

Raadgevend referendum

Het raadgevend referendum wordt door de burgers aangevraagd. In Wageningen gaat het aanvragen van een raadgevend referendum niet eenvoudig, twee rondes handtekeningen zijn nodig. Daarbij mogen er maar twee onderwerpen in het referendum aan bod komen, wijziging van de gemeentenaam en algemeen verbindende voorschriften. Het laatste onderwerp heeft nog een aantal uitzonderingen. Als laatste kan een raadsbesluit alleen worden afgewezen bij een meerderheid van stemmen, deze meerderheid moet ten minste 30% van alle kiesgerechtigden zijn (zie afbeeldingen onder). Voldoet het raadgevend referendum nog steeds zoals het college van B en W stelt? De huidige verordening voor het raadgevend referendum kunt hier vinden.

Voorwaarden voor raadgevend referendum

Als we het voorbeeld nemen van de laatste gemeentelijke verkiezingen waren er 29.353 kiesgerechtigen.

Het eerste verzoek tot een referendum moet worden ondersteund door 0.7% met een maximum van 200 van de kiesgerechtigden van de laatste verkiezingen voor de gemeenteraad. De som is dan 0.7% van 29.353 en dat is 205 mensen. Dus 200 mensen dienen het te ondersteunen.

Het definitieve verzoek moet worden ondersteund door 7% met een maximum van 2250 van de kiesgerechtigden. De som is dan 7% van 29.353 en dat is 2054 mensen. Dat is een hoeveelheid kiezers ter grootte van 3 zetels in de gemeenteraad!

Voor het eerste verzoek dienen alle 200 mensen binnen 3 weken in het Stadhuis hun handtekening te zetten en zich te legitimeren. Na goedkeuring van het eerste verzoek dienen nog eens 2054 mensen (min de eerste 200 die al handtekening hadden gezet) binnen 6 weken een handtekening te zetten. Dit kan in het Stadhuis en één andere plek.

Na goedkeuring van het college van B en W besluit de gemeenteraad uiteindelijk of het tot een raadgevend referendum komt. Mocht de initiatiefnemer(s) dit proces succesvol hebben afgerond dan kan het referendum plaatsvinden. Dan is de vraag wat is de kans dat het raadsbesluit wordt afgewezen door de bevolking?

In de verordening is opgenomen dat een meerderheid van de kiezers tegen het raadsvoorstel gestemd moet hebben, logisch lijkt me. Alleen ook in de verordening is opgenomen dat de meerderheid van tegenstemmers moet bestaan uit 30% van de kiesgerechtigden. Als we uitgaan van de gemeentelijke verkiezingen met 29.353 stemgerechtigen is 30% hetzelfde als 8806 kiezers!

  • Bij een opkomst van 20%, 5870 kiezers, is de uitslag niet geldig;
  • Bij een opkomst van 30%, 8806 kiezers, is de uitslag geldig als 100% tegenstemt;
  • Bij een opkomst van 40%, 11741 kiezers, is de uitslag geldig als 75% tegenstemt;
  • Bij een opkomst van 50%, 14677 kiezers, is de uitslag geldig als 60% tegenstemt;
  • Bij een opkomst van 60%, 17612 kiezers, is de uitslag geldig als 50.01% tegenstemt;

Uit dit overzicht is zichtbaar dat door de gemeente Wageningen enorme drempels worden opgelegd om een referendum te houden. Dit kan over bijna geen enkel onderwerp.

De constatering van het college van B en W dat het raadgevend referendum nog voldoet deel ik niet en dat ze alleen met een voorstel voor een raadplegend referendum komen is vreemd. Als ze de burger ook daadwerkelijk reële invloed op de beleids- en besluitvorming willen geven dan moeten ze ook komen met een vernieuwing van het raadgevend referendum.

Voorstel tot vernieuwing en verbetering

De vernieuwing en verbetering zou gevonden kunnen worden in een betere toegankelijkheid van het referendum.

Voor de toegankelijkheid pleit ik niet voor verwijdering van de handtekeningen, maar wel voor een verlaging. Het inleidend verzoek zit met het huidige percentage (0,7%) al aan het maximum van de handtekeningen (200). Referenda moeten alleen gehouden worden als is aangetoond dat daarvoor voldoende steun onder de burgers is. Het halen van handtekeningen is hiervoor het bewijs. Ook waar de referenda populair zijn, Californie en Zwitserland, worden handtekeningen gevraagd. Het is onderdeel van het referendumproces om mensen te overtuigen van het belang van het referendum.

Wat zeker vernieuwing nodig heeft is het handtekeningen zetten op speciale lijsten in persoon op het stadhuis, is dat niet hopeloos ouderwets? Het zou goed zijn als de handtekening ook digitaal gezet kon worden, zoals in Utrecht via www.petities.nl/

Het is opmerkelijk dat de gemeenteraad een referendum mag organiseren over alle onderwerpen, maar dat de burger dit niet kan. Zodoende heeft de burger amper invloed op de beleids- en besluitvorming in de gemeente. Het zou een verbetering zijn als dezelfde onderwerpen door de burger aangevraagd kunnen worden als de gemeenteraad dat kan bij referendum. Het vergroot de mogelijk ook betrokkenheid van burgers bij de politiek. Een laatste verbetering zou zijn als de verordeningen voor raadplegend en raadgevend referendum worden samengevoegd, met de zelfde voorwaarden. Dus waar is het college van B en W bang voor, zoveel raadgevende referenda worden niet gehouden in Nederland.

De verbeteringen voor het raadgevend referendum op een rij

  • Verlaging percentage handtekeningen
  • Digitale handtekeningen toestaan
  • Meerdere onderwerpen toestaan
  • Geen opkomstdrempel
  • Alles in-één-verordening

Samenvattend kan ik zeggen dat de inwoners van Wageningen met het voorstel van het college van B en W geen of nauwelijks reële invloed krijgen op de beleids- en besluitvorming. Ook laat ik zien dat het huidig raadgevend referendum nauwelijks meer voldoet, niet aan de eisen van de tijd en ook niet aan het meer invloed geven aan de burger. In de commissie voor maandag 2 februari zullen de beweegreden van het college van B en W  naar voren komen. En uiteindelijk in de gemeenteraad van 16 februari het besluit.

Deel 2 over het gewijzigde besluit in de gemeenteraad van 16 februari.

}

1 reactie

  1. Pingback: Invloed burger via het referendum? Deel 2

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.